Khi bản phân tích thể thao không có dữ liệu: Bài học cho bóng đá Việt Nam

Một buổi sáng ở Los Angeles, tôi mở một tệp báo cáo được đặt tên là "Phân tích sâu cấp độ hai". Chín phần, mười hai bảng biểu, mọi cột đều hiển thị chữ N/A. Không có tên cầu thủ, không có trận đấu, không có số liệu, không có thời điểm. Chỉ có một câu được lặp lại như tiếng vọng: không đủ thông tin. Tôi là một biên kịch phim tài liệu, 27 năm ngồi bên lề các môn thể thao, nhưng đó là lần hiếm hoi tôi thấy sự trống rỗng lại được trình bày đẹp đẽ đến vậy. Các khung màu xám xếp thẳng hàng, các mục cảnh báo được phân loại gọn gàng, thậm chí có cả dòng chữ "độ tin cậy cao" dành cho việc khẳng định rằng không có gì để khẳng định.

Bản báo cáo này đến từ một hệ thống phân tích, nơi thường tạo ra những tài liệu mang tên Stage-2 Deep Professional Analysis. Nhiệm vụ của nó là đi sâu vào chiến thuật, dữ liệu, lịch thi đấu, điểm mù, kể cả văn hóa vận động viên. Nhưng vì phần phân tích cấp độ một không có một mẩu thông tin nào, toàn bộ cấu trúc phía sau chỉ là những chiếc hộp rỗng. Với người làm báo, đó là lỗi quy trình. Với độc giả bóng đá, nó lại giống một thứ gì đó quen thuộc: nhiều bài phân tích vẫn được dựng lên từ những khung có sẵn, nhưng bên trong thiếu thứ quan trọng nhất, một sự kiện có thể kiểm chứng. Tôi nhớ có lần đọc một bài viết về V.League, kết luận suôn sẻ về "áp lực cường độ cao", "chuyển trạng thái" và "khoảng trống sau hàng hậu vệ", nhưng không tài nào tìm thấy một pha bóng cụ thể để đối chiếu. Bài báo khiến tôi đặt câu hỏi liệu tác giả đã xem trận đấu hay chỉ xem một sơ đồ chiến thuật được vẽ lại sau khi trận đấu kết thúc?

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, phân tích không bao giờ được xếp sau dữ liệu. Nó phải bám vào dữ liệu như thân cây bám vào đất. Tôi bắt đầu sự nghiệp từ công việc kiểm tra thông tin tại Sports Illustrated, và bài học đầu tiên tôi nhận được là không có gì được phép ra tòa soạn nếu chưa được kiểm chứng. Bóng đá hiện đại có hàng tá chỉ số được tạo ra mỗi 90 phút, nhưng chúng chỉ có ý nghĩa khi biết chúng đến từ cầu thủ nào, trong trận nào, dưới sơ đồ nào, với áp lực ra sao. Một con số 12,5 km chỉ là một con số cho đến khi được đặt bên cạnh câu chuyện một cậu bé từng chăn cừu giữa chiến tranh, hay một chàng trai tị nạn mang theo cây đàn piano qua biên giới. Khi đặt số liệu vào huyền thoại cá nhân, ta thấy con người trước khi thấy cầu thủ. Khi không có số liệu, tất cả những gì còn lại chỉ là huyền thoại suông. Trước khi là một bản hợp đồng, họ là những đứa trẻ ôm giấc mơ đi tìm quê nhà. Nếu không có dữ liệu, giấc mơ ấy cũng chỉ trở thành một ghi chú vô danh.

Vấn đề không chỉ nằm ở chỗ một bài viết kết luận sai. Sai có thể được phát hiện, tranh biện và sửa chữa. Điều đáng sợ hơn là chúng ta quen với những bài viết trơn tru đến mức ngừng hỏi dữ liệu đến từ đâu. Chín mục, hai mươi bảng biểu, bốn mức độ rủi ro, tất cả đều có thể được tạo ra bởi một cỗ máy không cần nhìn thấy trận đấu. Một phân tích không có dữ liệu gốc không chỉ vô nghĩa, nó còn tạo ra ảo giác về chiều sâu. Người đọc thấy kết cấu dày đặc, thấy nhiều thuật ngữ, thấy cảnh báo rủi ro, và tin rằng có ai đó đã thực sự theo dõi trận đấu. Thực tế, có thể chưa trận đấu nào được mở lên.

Người ta từng nói phụ nữ không hiểu bóng đá. Tôi không trả lời bằng những bài tranh luận. Tôi chỉ hỏi ngược lại: người đàn ông tự tin rằng mình hiểu trận đấu có chắc rằng mình đang hiểu một trận đấu thật, hay đang hiểu một bản tường thuật đã được cắt gọt? Không có dữ liệu nguồn, sân cỏ trở nên không thật. Sân cỏ vắng lặng, hóa ra, có âm thanh riêng của nỗi nhớ; nhưng nỗi nhớ không thể thay thế cho bằng chứng. Chúng ta không thể gọi một khoảng trống là chiều sâu chỉ vì nó được bao quanh bởi những khung hình đẹp.

Bây giờ, tôi đủ lớn để nhớ thời kỳ người ta tin rằng nhiều số liệu hơn sẽ chữa lành mọi căn bệnh của bóng đá. Thực tế, mỗi trận đấu đang tạo ra hàng trăm chỉ số. Nhưng tôi e rằng nỗi sợ lớn nhất không còn là thiếu dữ liệu, mà là dư dữ liệu không nguồn. Một bảng xếp hạng có thể được sinh ra chỉ từ thuật toán, nhưng thuật toán không xem bóng đá bằng con tim. Nó không nghe tiếng chim trên khán đài vắng, không thấy người mẹ ngồi trước tivi đặt chiếc khăn quàng lên ghế trống. Chính tôi đã thực hiện bộ phim "Sân cỏ vắng lặng" trong đại dịch, và nhận ra rằng cộng đồng cần được lắng nghe trước khi cần được phân tích. Một bản phân tích chuyên sâu mà không có con người ở bên trong cũng giống như một khán đài sạch bóng nhưng không có tiếng hát. Nó có thể hoàn hảo về mặt kỹ thuật, nhưng nó không phải là bóng đá.

Mùa giải lớn đang gõ cửa. Cờ sẽ reo, bài hát sẽ vang, và các bảng phân tích sẽ tràn ngập mạng xã hội. Trong dòng chảy ấy, điều tôi mong là mỗi độc giả hãy chậm lại một nhịp. Trước khi tin vào một nhận định, hãy hỏi: con số này từ đâu? Ai đã nhìn thấy khoảnh khắc đó? Bài viết đang nói về một trận đấu thật, hay chỉ nói về những cái hộp được xếp sẵn? Tôi không thể trả lời thay trận đấu. Nhưng tôi tin, bóng đá Việt Nam xứng đáng với những câu chuyện có gốc rễ, không phải những bản phân tích được tô vẽ trong phòng tối.